Internet stał się nieodłącznym elementem naszego życia. Nie oparły się temu zjawisku również dzieci i to już od najmłodszych lat. Czerpią z niego wiedzę i inspiracje, rozwijają pasje, zaspokajają ciekawość i nawiązują znajomości.
W obliczu rosnącej roli technologii w życiu dzieci, cyberprzemoc (agresja elektroniczna) stała się jednym z najpoważniejszych wyzwań współczesnej pedagogiki i prawa. Zjawisko to, ze względu na swoją specyfikę, tj. anonimowość sprawcy, nieograniczony zasięg, dostępność, wymaga ścisłej współpracy na linii dom–szkoła.
Cyberprzemoc to nie tylko „internetowe kłótnie”, ale realne zagrożenie dla zdrowia psychicznego dziecka, które w polskim systemie prawnym rodzi konkretne skutki dla rodziców, uczniów i placówek oświatowych.
Obowiązki i odpowiedzialność Rodziców
Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym oraz Kodeksem cywilnym, rodzice sprawują pieczę nad osobą i majątkiem dziecka.
W myśl art. 95 i 96 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice mają obowiązek dbać
o rozwój fizyczny i duchowy dziecka oraz przygotować je do pracy odpowiednio do jego uzdolnień. W kontekście cyfrowym oznacza to obowiązek nadzoru nad tym, jak dziecko korzysta z technologii.
Na podstawie art. 427 Kodeksu Cywilnego rodzice odpowiadają za szkody wyrządzone przez małoletniego. Jeśli dziecko dopuści się cyberprzemocy, tj. naruszy dobra osobiste innego ucznia, bezprawnie udostępni wizerunek lub w sposób agresywny, nienawistny i obraźliwy będzie zamieszczać swoje posty i memy, a także komentować posty innych, mające na celu poniżenie, ośmieszenie lub zranienie innej osoby lub grupy, wykraczające poza granice merytorycznej krytyki i często przybierające formę mowy nienawiści, rodzice mogą zostać zobowiązani do zapłaty zadośćuczynienia lub odszkodowania.
Kiedy dziecko, stało się ofiarą przemocy w Internecie, rodzice, zgodnie z art. 427 Kodeksu Cywilnego, chroniąc je, mają prawo i obowiązek reprezentować interesy dziecka, w tym występować na drogę sądową lub zgłaszać incydenty organom ścigania.
Wskazówki pedagogiczne dla rodziców
Internet ma dobre i złe oblicze. Aby chronić swoje dzieci przed jego negatywnym wpływem, tj. ryzykiem cyberprzemocy, dezinformacji, uzależnienia, krwawych
i brutalnych treści, nawoływania do samookaleczeń czy też presji społecznej, rodzice nie muszą być ekspertami od technologii informatycznej, znać większość programów
i aplikacji. Wystarczy ich obecność, uwaga i gotowość, by rozmawiać. Bliskość i otwartość dadzą dziecku poczucie bezpieczeństwa, które jest konieczne do nawiązania dialogu.
Edukacja zamiast zakazów
Ważnym krokiem świadomych rodziców, aby ich dzieci nie stały się ofiarami cyberprzemocy lub ich sprawcami, jest ustalenie jasnych zasad korzystania z sieci (higiena cyfrowa), które są skuteczniejsze niż nagłe odcięcie od Internetu.
Higiena cyfrowa dzieci to zestaw wspólnie ustalonych zasad i nawyków dbania o zdrowe i bezpieczne korzystanie z technologii, w tym limitowanie czasu (np. nie więcej niż 2 godziny dla dzieci 5-13 lat, minimum godzina przed położeniem się spać) i miejsc bez ekranów, (np. jadalnia, sypialnia), wspólne miejsce na ładowanie, najlepiej z dala od sypialni, pilnowanie, by dzieci korzystały z ekranów w miejscach wspólnych, a nie
w odosobnieniu, promowanie spacerów, gier planszowych, wspólnych zajęć poza siecią, wyłączanie zbędnych alertów, które rozpraszają, wspólne wyciszanie telefonów i wspólny czas bez technologii (np. w weekendy).
Budowanie zaufania
Ważnym jest, żeby dziecko wiedziało, że rodzice, sami stosują zasady higieny cyfrowej i są dla nich wzorem do naśladowania, jak i to, że zawsze mogą przyjść do rodzica z problemem w sieci bez obawy o natychmiastową karę (np. zabranie telefonu). Budowaniu zaufania służy również dialog o zagrożeniach online i zasadach korzystania z Internetu.
Monitoring, nie szpiegowanie
Prawo do prywatności dziecka rośnie wraz z wiekiem, ale bezpieczeństwo dzieci jest nadrzędne. Rodzic powinien znać środowisko cyfrowe swojego dziecka (gry, komunikatory), dlatego zalecane jest używanie takich narzędzi jak: aplikacje do kontroli rodzicielskiej, gry edukacyjne, w tym gry o higienie cyfrowej dla dzieci i młodzieży. Ważna jest konsekwencja i utrwalanie zdrowych nawyków w codziennym życiu.
Obowiązki i odpowiedzialność Szkoły
Szkoła nie kończy swojej odpowiedzialności na bramie placówki. Przemoc rówieśnicza w sieci niemal zawsze przenosi się na grunt relacji w klasie.
Zgodnie z art. 5 oraz art. 68 ustawy Prawo oświatowe, zarówno dyrektor szkoły, jak
i nauczyciele, mają obowiązek zapewnić uczniom bezpieczne i higieniczne warunki nauki, wychowania i opieki. Obejmuje to przeciwdziałanie agresji, także tej w cyberprzestrzeni.
Ponadto od 2024 r. każda szkoła musi posiadać i stosować Standardy Ochrony Małoletnich, tj. konkretne procedury reagowania na krzywdzenie dzieci, w tym instrukcje postępowania w przypadku cyberprzemocy, o czym mowa w art. 22b i 22c ustawy z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniem przestępczości na tle seksualnym i ochronie małoletnich (tzw. Ustawa Kamilka).
Ważnym elementem w zapobieganiu cyberprzemocy w życiu dziecka jest również realizowany w szkole Program wychowawczo-profilaktyczny, który powinien zawierać działania szkoły ukierunkowane na bezpieczeństwo cyfrowe i profilaktykę hejtu. Obowiązek ten wynika z połączenia treści art. 26 ustawy Prawo oświatowe (wymóg posiadania programu) z zadaniami szkoły w zakresie bezpieczeństwa zapisanymi w statucie ( art. 1 pkt 14 ustawy Prawo oświatowe) i podstawie programowej (np. dla szkół podstawowych w części dotyczącej warunków i sposobu realizacji tejże podstawy nakłada na szkołę obowiązek podejmowania działań w zakresie: bezpiecznego
i odpowiedzialnego korzystania przez uczniów z zasobów dostępnych w sieci i profilaktyki zachowań ryzykownych, do których zalicza się cyberprzemoc i hejt), wzmocnionymi przez nowe Standardy Ochrony Małoletnich.
- Powiadamianie organów:
W przypadku podejrzenia popełnienia czynu karalnego (np. uporczywe nękanie, groźby karalne) przez ucznia powyżej 13. roku życia lub rażącej demoralizacji, dyrektor ma prawny obowiązek zawiadomić sąd rodzinny lub policję. Wprowadzona w 2023 r. nowelizacja (ustawa o ochronie małoletnich) wprost nakłada na dyrektora obowiązek opracowania i przestrzegania procedur interwencyjnych. W przypadku podejrzenia, że dziecko jest krzywdzone (także przez rówieśników w stopniu zagrażającym zdrowiu lub życiu), dyrektor musi uruchomić ścieżkę prawną, np. złożyć wniosek o wgląd w sytuację rodziny do sądu rodzinnego lub złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.
Natomiast w przypadku stwierdzenia czynu karalnego lub zaawansowanej demoralizacji, dyrektor nie działa uznaniowo – prawo narzuca mu bezwzględny obowiązek zawiadomienia organów zewnętrznych.
Obowiązek zawiadamiania organów o czynach zabronionych lub przejawach demoralizacji wynika z kilku aktów prawnych. Najważniejszym przepisem w tym kontekście jest ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Poniżej zamieszczamy wykaz aktów prawnych zawierających kluczowe uregulowania.
Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 978 z późn. zm.).
- art. 4 ust. 1: Każdy, kto stwierdzi istnienie okoliczności świadczących o demoralizacji nieletniego (np. agresja, używki, cyberprzemoc), ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym rodziców, szkołę, sąd rodzinny, policję lub inny właściwy organ.
- art. 4 ust. 2 (Obowiązek Instytucjonalny): Instytucje państwowe i samorządowe (w tym szkoły i ich dyrektorzy), które w związku ze swoją działalnością dowiedziały się o dopuszczeniu się przez nieletniego czynu karalnego (przestępstwa lub wykroczenia), są obowiązane niezwłocznie przedsięwziąć czynności, aby nie dopuścić do zatarcia śladów i dowodów, oraz bezzwłocznie zawiadomić sąd rodzinny lub policję.
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2025 r. poz. 46 z późn. zm.).
- art. 304 § 2: Instytucje państwowe i samorządowe, które w związku ze swą działalnością dowiedziały się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu (np. groźby karalne, nękanie – stalking, jeśli wyczerpuje znamiona przestępstwa), są obowiązane niezwłocznie zawiadomić o tym prokuratora lub policję.
Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (tekst jednolity: Dz. U. z 2025 r. poz. 620 z późn. zm.).
Każdy nauczyciel, w tym dyrektor szkoły, jako funkcjonariusz publiczny (w rozumieniu Kodeksu karnego), ma szczególny obowiązek dbania o bezpieczeństwo uczniów. Zaniechanie zgłoszenia przestępstwa, o którym dowiedział się jako kierownik jednostki, może narazić go na odpowiedzialność karną z tytułu niedopełnienia obowiązków służbowych (art. 231 Kodeksu karnego).
Ustawa z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich (tekst jednolity: Dz. U. z 2025 r. poz. 820) (tzw. ustawa Kamilka).
Wprowadzona w 2023 r. nowelizacja ustawy zwanej od tej pory „ustawą Kamilka” wprost nakłada na dyrektora obowiązek opracowania i przestrzegania procedur interwencyjnych zwanych standardami ochrony małoletnich (art. 22b i art.22c). W przypadku podejrzenia, że dziecko jest krzywdzone (także przez rówieśników w stopniu zagrażającym zdrowiu lub życiu), dyrektor szkoły musi uruchomić ścieżkę prawną, np. złożyć wniosek o wgląd
w sytuację rodziny do sądu rodzinnego lub złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.
Wskazówki dla nauczycieli
Wiedza naukowa wskazuje, że cyberprzemoc jest często bardziej dotkliwa niż przemoc fizyczna, ponieważ ofiara nie ma bezpiecznego miejsca, a dom przestaje być azylem, agresja „wchodzi” przez telefon. Brak kontaktu wzrokowego sprawia, że sprawca nie widzi cierpienia ofiary, co osłabia jego empatię. W konsekwencji u dziecka następuje spadek wyników w nauce, fobia szkolna, zaburzenia lękowe, depresja, a w skrajnych przypadkach próby samobójcze.
W przypadku, gdy w szkole dojdzie do krzywdzenia dziecka szkoła nie powinna usuwać treści agresywnych z urządzeń uczniów przed ich udokumentowaniem (zrzuty ekranu, zabezpieczenie linków). Te dowody należy zabezpieczyć. Należy również pamiętać o wsparciu psychopedagogicznym. Ofiara wymaga natychmiastowej opieki i poczucia bezpieczeństwa, a sprawca – interwencji wychowawczej, która powinna nie być tylko karą, ale również pomóc sprawcy zrozumienia wyrządzonej krzywdy.
Cyberprzemoc rzadko dotyczy tylko dwóch osób – często angażuje świadków, którzy swoją biernością lub „lajkami” wzmacniają agresora. Dlatego niezbędne stają się mediacje i praca z grupą.
Ścieżka interwencyjna
Gdy dojdzie do incydentu, należy postępować według poniższych kroków:
- Ujawnienie i wsparcie: Zapewnienie ofiary, że dobrze zrobiła, zgłaszając problem.
- Zabezpieczenie dowodów: Wykonanie screenshotów, zachowanie wiadomości/filmów.
- Identyfikacja sprawców: Jeśli to uczniowie tej samej szkoły – uruchomienie procedur statutowych.
- Kontakt z rodzicami: Wezwanie rodziców obu stron (osobno!) na spotkanie z pedagogiem/dyrekcją.
- Działania dyscyplinarne: Zastosowanie kar przewidzianych w statucie szkoły (upomnienie, nagana, obniżenie oceny z zachowania).
- Ewentualna droga prawna: Jeśli czyn jest poważny, zgłoszenie na Policję (art. 190a KK – stalking, art. 212 KK – zniesławienie).
Pamiętajmy: Walka z cyberprzemocą to nie tylko ściganie sprawców, ale przede wszystkim budowanie kultury szacunku i odpowiedzialności za słowo w świecie cyfrowym.
